Çeşmelerimizden, su yerine gözyaşı akıyor artık…

Sezai Karakoç sekiz bölümlük “Çeşmeler” şiirinde çeşmeleri “eski zaman kartvizitleri” olarak tanımlar. Geçmişin medeniyet birikimini temsil eden ve “eski zamanın kartvizitleri” gibi kendilerini hatırlatan çeşmelere turistik ya da işlevsel bir bakışla değil tarih algısıyla yaklaşır şair. Çeşmelerin uyumsuz kaldığı modern zamanla, kendi ruhu arasında bir paralellik kurar. “Ölümsüz bir uygarlığın, ölümsüz kitabeleri” ve “sonsuz mezar taşları”diye ağıt yakar. Çeşmeleri su ögesi etrafında maddi ve manevi arınmanın ve arıtmanın sembolü olarak gören Karakoç, modern mimariye yenik düşen çeşmelerin yazgısını “eski zamanların durmuş saatleri”, “eski zaman inceliklerinin kapısı” olarak dile getirir. Şair, çeşmelerle İslam uygarlığı arasında organik bir bağ kurar. Karakoç için çeşme, İslam uygarlığına açılan bir penceredir.


Sezai Karakoç, İslam uygarlığının temsilcisi olarak yansıttığı çeşmelerin unutulmaya yüz tutmasının sorumlusu olarak modern çağı ve “bu çağa yenik düşen toplumu” işaret eder.




Çeşmeler; Türk Kültürü içinde önemli bir yer tutar. Bizim kültürümüzde çeşmeler, insana ve diğer canlılara verilen kıymetin bir göstergesidir. İslamiyet’in temizliğe önem vermesi, “su hayrının sevabının çok olduğunun”dini kaynaklarda yer alması, ibadet için insanların daima abdest almak ihtiyacını hissetmeleri suya ve çeşmelere büyük önem verilmesine sebep olmuştur. Şehirlerin önemli noktalarına, Sebil(bedava)çeşmeler yapılarak, insanların bu çeşmelerden faydalanması sağlanmıştır.


Anadolu’yu dolaşan Güzel Sanatlar Akademisi profesörü Alman W. Schütte çeşmelerle ilgili şu tasviri yapmıştır: Çeşmeler, Anadolu sokaklarının örgüsü içi­ne, bayramlık elbiselerdeki pırlantalar gibi serpilmişlerdir ve insan, şehirde dolaştığı zaman, gözleri bu küçük veya nispeten büyücek yapıla­ra, daima taze bir hazla dalar, gider…



Çankırı çevresinde yeterli miktarda nitelikli ve içilebilir su kaynağı olmaması yüzünden uzun yıllar su sıkıntısı çekilmiştir. Osmanlı döneminde sorunun çözümü için vakıflar kurulmuş, belediye kısıtlı maddi ve teknik olanaklarıyla çeşitli çalışmalar yapmış, ne var ki sorun tam anlamıyla çözülememiştir. İki farklı yerden kaynak suyu, toprak ve demir borularla kente getirilerek mahalle ve sokak aralarında bulunan çeşmelere aktarılıyordu. Sulardan biri şehrin batı taraflarından “toplama suretiyle” temin ediliyor,  diğeri ise kentin kuzeyinde bulunan Merzi (Alanpınar) köyünden getiriliyordu. Ancak bu sular ihtiyacı karşılamamaktaydı.  XX. Yüzyıl başlarında ise her iki noktadan getirilen sular şehir dâhilindeki toplam 45 çeşmeye dağıtılıyordu.


İncili Çeşme, Söğütlü Çeşme, Saray Çeşmesi, Tatlı Çeşme ve Kadılar Çeşmesi
gibi çeşmelerin yanı sıra 1889 yılında Çankırı’da, altı hamam ile Hatab Pazarında (Odun Pazarı) belediyenin işletmeciye kiraya vererek hem gelir elde ettiği, hem de esnafın genel kullanımına yönelik ihtiyaçlarını karşıladığı bir de havuz vardı. (1)



Şehirlerin daima aynı manzarayı mu­hafaza edemeyecekleri ve asırlar bo­yunca büyük değişikliklere uğ­rayacakları muhakkaktır. Sokakların genişletilmesi, eski binala­rın yerine zamanın ihtiyaçlarına uygun yapıların yükselmesi, Çankırı’nın da çehresini değiştirmiş ve birçok hatıra­ları hafızalardan silmiştir. Çankırı’da Seksenli yıllara kadar mahalle aralarında yakın mesafelerde herkesin su ihtiyacını karşılayacak çeşmeler vardı.Bizim çocukluğumuzda mahalle maçı biter bitmez, çeşmeye koşulur, kana kana su içilir, el yüz yıkanır; muzurluk olsun diye de arkadaşlara su fışkırtılırdı… Bazı çeşmelerde, gelip geçenlerin su içmesi için zincirle asılı bakırdan bir tas (maşrapa
) takılı olurdu. Büyük Cami’nin tatlı su çeşmesi vardı, çay demlemek için mutlaka bu su kullanılırdı. Su kesintisi olduğunda tatlı suyun başı ana baba gününe dönerdi. O dönemde su testileri revaçtaydı ve rahmetli Çömlekçi Kadir Ağa Büyük Cami’nin üzerindeki deposuna kamyon kamyon mal yığardı.


Sokak çeşmelerinin işlevleri arasında hayvan sulamacılığı da vardı.
Uzunyol’daki çeşmeden şehirde büyükbaş hayvan besleyenlerin, hanlarda konaklayan tüccarların, hafta içinde Çarşamba pazarına gelen köylülerin hayvanları yararlanırdı.


Yol yenilerken(genişletilirken) üst üste atılan asfaltın yükselen zemini yüzündençeşmelerimizin kimini kaldırıma gömmüşüz, kiminin sağını solunu dağıtıp, dönüp ne yüzüne, ne de etrafına bakmamışız. Teknesi parçalanmış, kitabesi çalınmış, ya okunmayacak duruma gelmiş, çöplük olarak kullanılan çeşmelerimiz…
Sesinden başka, “dili” olmayan, akmayan çeşmelerimizin feryadına şehrin de, insanımızında kulakları sağır.



İlkokulda mandolin eşliğinde söylediğimiz şarkılardan aklımda kalan 2 satır var:

Gün gelir bu çeşme tıkanır akmaz,

Yüzüne en yakın dostların bakmaz!


O gün gelmiş ki, bir zamanlar gürül gürül akan çeşmelerimiz günümüzde artık akmıyor. Yüzlerine bakan da yok!


Bir zamanlar şehrimize ve insanımıza hayat veren çeşmelerimizin bugünkü durumları içler acısı ne yazık ki… Çeşmelerimiz suskun, garip, sahipsiz… Oyuncağı elinden alınmış çocuklar gibi mahzun, gözyaşları kurumuş dervişler kadar kederli… Artık su yerine gözyaşı akıyor çeşmelerimizden. Bu çeşmelere bakıp utanç duymalıyız! Çankırı’da kültürel miraslarımızdan olan ata yadigârı çeşmelerimize sahip çıkamadık. Hepsini de göz göre göre kaybettik!


Yakın zamana kadar akar durumda olankitabeli çeşmelerimiz:
Çamaşırhane Çeşmesi, Kayabaşı Çeşmesi, Karataş Çeşmesi İncili Çeşme, Ahşap Çeşme, Bibaşılar Çeşmesi, Kavaklı Çeşmesi, Çukurbostan Çeşmesi, Uzunyol Çeşmesi, Büyük Camii Çeşmesi

Bunlardan başka,kitabesi olmayan Buğday Pazarı Çeşmesi, Sarı Baba caddesinde Kadılar Çeşmesi, İmrahor Camisi yanında İmrahor Çeşmesi, İmrahor Camiinin biraz yukarısında Kağnıcı çeşmesi, Alagöz Camiinin yanında Alagöz Çeşmesi, Hacı Şeyhoğlu Camii yanında Yoğurtçu çeşmesini sayabiliriz.


Kitabe, çeşme hakkında bilgi veren, genellikle nâzım, nadiren nesir (düz yazı) olarak yazılan, yapının bânîsini (yaptıranı) belirterek ne amaçla, hangi tarihte inşa edildiği belirten levhalardır. Kitabeler genelde mermerden olup tek bir parça hâlinde çeşmenin cephesinde yer alır. Kitabeler niş içinde veya kemerin üzerinde bulunurlar.


ÇANKIRI ÇAMAŞIRHANE ÇEŞMESİNİN KİTABESİ:

 

-Niyet-i hayr ile her kim bıraka dehre eser

Olunur haşre kadar yâd o hayır ashab-ı

 

-Böyle bir azamı hayrın hele inşa-ı içün 

Çare-cu olmamış eslaf var iken icab-ı

 

-Şimdi rehber olup erbab-ı hamiyet-mendan

Buldular menbaınıterkederekhab-ı

 

-Tam sünuh eyledi tarih kalem-i mahirden 

Came-şuy-haneden akdı yapılınca ab-ı        (1303 Hicri /1895-1896 Miladi)

 
Günümüz Türkçesiyle:

-Hayırlı bir niyet ile kim dünyaya bir eser bırakırsa, kıyamete kadar o hayır sahipleri yâd olunur.

-Böyle büyük bir hayrın, hele onun inşası için öncekiler bunu yapmaları gerekirken çare aramamışlardı.

-Hamiyetli insanlar şimdi bu işe rehber olup, uykularını terk ederek suyun kaynağını buldular.

-Hünerli kalem ile tarih tam olarak hatıra geldi: Suyolu yapılınca çamaşır yıkayanları evinden (çamaşırhaneden) aktı.


Yıkılmaya terk edilen AHŞAP ÇEŞMEMİZ!

Buğday Pazarı Mahallesi Tosya sokaktaki iki cepheli çeşmenin kuzey cephesi tek, doğu cephesi üç bölümdür. Cepheler geniş, düz, ince yonum andezit kaplamalıdır. Bölümlerin arasına dört köşeli gömme kolonlar konmuştur. Kolonların üstünde profilli bir korniş vardır. Kornişin üstündeki yüzey çimento sıvanmış ve ahşaptan dik kemerli payandalarla geniş ahşap saçak üstünde üç yüzeyli alaturka kiremitli çatı vardır. Çeşmenin yazıtı kötü onarımlar sonucu kaybolmuştur. Alaturka kiremitleri Marsilya kiremitle değiştirilmiştir. Şu anki hali perişandır!


Bir Anadolu şehri olan Çankırı’da gelecek nesillere bırakmamız gerekirken yok oluşlarını seyrettiğimiz çeşmelerimizden artık özür dilemek için de çok geç…


(1 ) Ömer Türkoğlu
Salnamelerde Çankırı sf. 23

 

YORUM EKLE
YORUMLAR
Süheyla Şanlı
Süheyla Şanlı - 2 yıl Önce

metin bey kardeşim seni tebrik ederim çünkü lüzumsuz bir çok yazı yerine çankırıya ait ne varsa bizleri bilgilendiriyorsun.emekli olduktan sonra istanbulda yaşıyorum. uzun dönem çankırıda bulunmuş olmama rağmen birçok konuda bilgiden mahrum kalmışız. o arabanın olduğu çeşmeyi görünce inanın çok üzüldüm. insanların kıymetini yaşarken bilmiyoruz hadide tarihi kıymetlerimizide yaşarken çürütüyoruz.

Sıdıka
Sıdıka - 2 yıl Önce

Çankırı da doğmuş bu çeşmelerle ve yok olan diğer tarihi zenginliklerimizle büyümüş biri olarak içim sızladı..her biri hepimizin çocukluğu,geçmişi olan bu değerleri saygısızca ve fütursuzca yok edenler kadar.. seyirci kalan sesini çıkarmayan bizlerde suçluyuz..hepimize de yazık..anılarımız yok edildi edilmeye de devam ediyor bizlerde seyrediyoruz..

Hüseyin Ateş
Hüseyin Ateş - 2 yıl Önce

bencede hepimiz mesulüz bu konuda.yarin öbürgünde o çeşmelerin ahıyla sızlanacağız.kent dokusuna bu kadar çok yakısan çesmelerimize sahip çıkmamanin vebalini taşiycagiz hep.

ferit
ferit - 2 yıl Önce

çokmu zor bu oüzellikleri korumak

melahat
melahat - 2 yıl Önce

bu sene kuraklık tehlikesi var o zaman bu çeşmeleri mumla arayacağız. insanoğlu kendi yapar, kendi şikayet eder. çeşmelerimize yaptığımız nankörlüğün bedeli erinde geçinde öderiz .

Yusuf BAYRAK
Yusuf BAYRAK - 2 yıl Önce

Yazıyı sonuna kadar okudum.Şu anda Çankırıya Güldürcek barajından su gidiyor.Yakın bir gelecek de su sıkıntısı baş gösterecektir.Orta ve Dodurga köyünde akan çeşmelerimizin kitabelerine bari sahip çıkabilsek şu anda kitabeler var.Ancak okumakta oldukça zorluk çekiyoruz.Sahip çıkılmayan her çeşme ve sokak kaybedilmiş bir tarihtir.